Ptaki zimą w ogrodzie – czym je dokarmiać i jak im pomagać?

Zimą ogród może sprawiać wrażenie znacznie spokojniejszego niż wiosną czy latem, ale wcale nie oznacza to, że znika z niego życie. Sikory, wróble, kosy, kowaliki, dzięcioły, gile czy kwiczoły pozostają aktywne również podczas mroźnych miesięcy, a część gatunków przybywa do Polski właśnie na zimę.

Gdy pojawia się trwała pokrywa śnieżna i mróz, naturalne źródła pokarmu stają się mniej dostępne. Wtedy odpowiednio prowadzone dokarmianie może być dla ptaków realnym wsparciem.

Trzeba jednak robić to świadomie. Nieprawidłowy pokarm, zabrudzony karmnik czy nieregularne dokarmianie mogą przynieść więcej szkody niż pożytku.

Jakie ptaki możemy spotkać zimą w ogrodzie, kiedy rozpocząć dokarmianie i co właściwie powinno znaleźć się w karmniku?

Jakie ptaki można spotkać zimą w ogrodzie?

Część ptaków pozostaje w Polsce przez cały rok, inne zmieniają zimą miejsce występowania, a jeszcze inne przylatują do nas z chłodniejszych rejonów Europy.

Do najczęściej obserwowanych zimowych gości należą między innymi:

sikora bogatka – jeden z najbardziej charakterystycznych gości karmników, łatwo rozpoznawalny po żółtym brzuchu i czarnej głowie,

sikora modraszka – mniejsza od bogatki, z charakterystycznym niebieskim ubarwieniem głowy i skrzydeł,

wróbel i mazurek – chętnie korzystają z drobnych ziaren oraz nasion,

kos – zimą można spotkać go zarówno w parkach, jak i przydomowych ogrodach,

kowalik – sprawnie porusza się po pniach drzew i często odwiedza karmniki z nasionami,

dzięcioł duży – w czasie większych mrozów może pojawić się również przy karmniku,

gil – szczególnie efektowny zimą ze względu na intensywnie czerwone ubarwienie samców,

kwiczoł – chętnie korzysta z owoców pozostawionych na drzewach i krzewach,

grubodziób – łatwo rozpoznać go po masywnym dziobie przystosowanym do rozłupywania nasion,

jemiołuszka – charakterystyczny zimowy przybysz z północnych części Europy i Azji, często pojawiający się w stadach.

Zimą w Polsce możemy również obserwować sójki, dzwońce, trznadle czy szczygły.

Nie wszystkie z nich będą jednak korzystać z tego samego rodzaju pokarmu.

Czy wszystkie ptaki odlatują z Polski na zimę?

Nie.

Niektóre gatunki migrują jesienią na południe, ale wiele ptaków pozostaje w naszym kraju przez cały rok. Zdarza się również, że osobniki należące do tego samego gatunku zachowują się inaczej – część odlatuje, a część zimuje.

Co więcej, dla niektórych ptaków Polska jest właśnie miejscem zimowania. Do naszego kraju mogą przylatywać osobniki pochodzące z północnych i północno-wschodnich części Europy.

Dlatego zimowy ogród może przynieść ciekawe obserwacje również wtedy, gdy większość roślin znajduje się w okresie spoczynku.

Kiedy zacząć dokarmiać ptaki zimą?

Nie należy kierować się wyłącznie konkretną datą w kalendarzu.

Najlepszym sygnałem są warunki pogodowe utrudniające ptakom dostęp do naturalnego pokarmu – szczególnie trwała pokrywa śnieżna oraz utrzymujący się mróz.

Jeżeli listopad lub początek grudnia są łagodne, ptaki zwykle nadal znajdują dużą ilość naturalnego pożywienia.

Gdy ziemię przykrywa śnieg, temperatura utrzymuje się poniżej zera i maleje dostępność nasion, owoców oraz bezkręgowców, pomoc człowieka staje się bardziej wartościowa.

Ważna jest jednak konsekwencja.

Jeżeli rozpoczniesz regularne dokarmianie, kontynuuj je przez okres trudnych zimowych warunków. Ptaki szybko zapamiętują miejsce, w którym znajduje się pokarm.

Czym karmić ptaki zimą?

Pokarm powinien być możliwie zbliżony do tego, czego poszczególne gatunki szukają w naturze.

Bardzo dobrym i uniwersalnym wyborem są:

• nasiona słonecznika,

• proso,

• płatki owsiane,

• ziarna zbóż,

• niesolone orzechy,

• pestki dyni,

• odpowiednie mieszanki ziaren,

• jabłka i inne owoce odpowiednie dla gatunków owocożernych,

• kule tłuszczowo-nasienne bez plastikowej siatki.

Najważniejsza zasada jest prosta: pokarm powinien być świeży, suchy, niesolony i nieprzetworzony.

Nie trzeba również wsypywać ogromnej ilości jedzenia na kilka dni. Lepiej podawać mniejsze porcje i regularnie kontrolować ich stan.

Co jedzą sikorki zimą?

Sikory należą do najczęstszych gości karmników.

Bardzo chętnie korzystają z nasion słonecznika, szczególnie bogatych energetycznie nasion oleistych.

Można podawać im również niesolone orzechy oraz odpowiednie mieszanki tłuszczowo-nasienne.

Tradycyjnym pokarmem jest także surowa, niesolona słonina. Jeśli zdecydujemy się ją wywiesić, musi być świeża i należy regularnie kontrolować jej stan. Nie wolno stosować boczku ani innych produktów solonych lub przyprawionych.

Co jedzą kosy i kwiczoły zimą?

Kosy oraz kwiczoły korzystają chętnie z owoców.

Można podawać im między innymi pokrojone jabłka, ale jeszcze lepszym rozwiązaniem jest pozostawienie części naturalnych źródeł pokarmu bezpośrednio w ogrodzie.

Jarzębina, głóg, berberys, rokitnik czy irga mogą dostarczać owoców również po zakończeniu sezonu wegetacyjnego.

Ogród przyjazny ptakom nie musi więc opierać się wyłącznie na karmniku.

Dobrze zaplanowana roślinność może sama stanowić naturalną zimową stołówkę.

Co jedzą wróble i mazurki?

Wróble i mazurki dobrze radzą sobie z drobniejszymi ziarnami.

Można podawać im między innymi proso, owies, pszenicę oraz odpowiednie mieszanki nasion.

Przy karmniku warto obserwować, które rodzaje pokarmu znikają najszybciej.

Nie ma jednej idealnej mieszanki dla wszystkich ptaków, ponieważ poszczególne gatunki różnią się budową dzioba i naturalną dietą.

Czego nie wolno dawać ptakom zimą?

To jedna z najważniejszych części całego poradnika.

Ptakom nie należy podawać chleba i innych produktów piekarniczych jako podstawowego pokarmu.

Nie powinny otrzymywać również:

• produktów solonych,

• boczku i słonej słoniny,

• solonych orzechów,

• resztek obiadu,

• słodyczy,

• czekolady,

• mleka i produktów mlecznych,

• potraw smażonych,

• mocno przetworzonej żywności,

• spleśniałych i zepsutych produktów.

Zimą szczególnie niebezpieczna jest sól, ponieważ ptaki mają ograniczony dostęp do wody.

Dlatego nawet niewinnie wyglądająca przekąska z ludzkiego stołu może być znacznie gorszym rozwiązaniem niż zwykły słonecznik.

Czy można karmić ptaki chlebem?

Nie polecamy.

To bardzo zakorzeniony zwyczaj, ale współczesne zalecenia dotyczące dokarmiania ptaków coraz wyraźniej odradzają stosowanie pieczywa.

Chleb może zawierać sól i inne dodatki, a jednocześnie nie zapewnia ptakom takiej wartości odżywczej jak właściwie dobrane nasiona, orzechy czy owoce.

Dlatego do karmnika zamiast pieczywa lepiej wsypać słonecznik, proso, owies lub niesolone orzechy.

Dotyczy to również smażonego chleba – taki pokarm zdecydowanie nie powinien trafiać do ptasiego karmnika.

Kule tłuszczowe – tak, ale bez plastikowych siatek

Gotowe kule tłuszczowo-nasienne mogą być dobrym źródłem energii podczas mroźnych dni.

Warto jednak wybierać produkty bez plastikowej siatki.

Ptak może zaplątać w nią nogę lub pazury, a pozostawiona w środowisku siatka staje się również kolejnym plastikowym odpadem.

Kule można umieszczać w specjalnych metalowych uchwytach lub karmnikach przeznaczonych właśnie do tego rodzaju pokarmu.

Czy ptakom potrzebna jest zimą woda?

Tak.

Problemem podczas mroźnej zimy jest nie tylko znalezienie jedzenia, ale również dostęp do niezamarzniętej wody.

Można wystawić płytkie poidełko i regularnie wymieniać jego zawartość.

W czasie dużych mrozów woda będzie szybko zamarzać, dlatego wymaga kontroli nawet częściej niż pokarm.

Można nalać wodę lekko ciepłą, ale nie gorącą.

Poidełko również powinno być regularnie czyszczone. Nie należy jedynie dolewać kolejnych porcji do brudnego naczynia przez całą zimę.

Gdzie ustawić karmnik dla ptaków?

Lokalizacja ma ogromne znaczenie.

Karmnik powinien znajdować się w spokojnym i osłoniętym od wiatru miejscu, ale jednocześnie zapewniać ptakom dobrą widoczność otoczenia i możliwość szybkiej ucieczki przed drapieżnikiem.

Nie należy ustawiać go bardzo nisko w miejscu, do którego łatwo może dostać się kot.

Dobrym rozwiązaniem jest wysokość około 1,5 m lub większa, zależnie od konstrukcji karmnika i miejsca.

Warto również pamiętać o szybach.

Ptaki mogą nie rozpoznawać dużego przeszklenia jako przeszkody. Jeżeli karmnik znajduje się przy oknie, jego ustawienie trzeba zaplanować w sposób ograniczający ryzyko kolizji.

Jaki powinien być dobry karmnik?

Nie chodzi przede wszystkim o wygląd.

Dobry karmnik powinien:

chronić pokarm przed śniegiem i deszczem,
umożliwiać łatwe czyszczenie,
zapewniać ptakom swobodny dolot i odlot,
być stabilny,
ograniczać dostęp drapieżników.

Pokarm zalegający przez wiele dni w wilgotnym karmniku może pleśnieć i stać się zagrożeniem dla ptaków.

Jeżeli lubisz majsterkowanie, zobacz również poradnik Homeden Jak zrobić karmnik dla ptaków w 5 prostych krokach.

Karmnik trzeba regularnie czyścić

To element dokarmiania, o którym łatwo zapomnieć.

Do jednego miejsca przylatuje wiele ptaków, dlatego nagromadzenie odchodów oraz resztek jedzenia może sprzyjać przenoszeniu chorób.

Regularnie usuwaj stare jedzenie i zabrudzenia.

Podczas czyszczenia warto używać rękawiczek, a po zakończeniu dokładnie umyć ręce.

Jeżeli pokarm stał się mokry, spleśniały lub nieprzyjemnie pachnie, trzeba go wyrzucić, a nie przykryć kolejną porcją świeżych nasion.

Jak stworzyć ogród przyjazny ptakom bez karmnika?

Najbardziej naturalną pomocą jest stworzenie ogrodu, w którym pożywienie i schronienie dostępne są przez większą część roku.

Warto pozostawić część roślin z owocami i nasionami również po zakończeniu sezonu.

Pomocne są między innymi krzewy i drzewa owocujące zimą, takie jak:

jarzębina, głóg, dereń, bez czarny, tarnina, irga czy berberys.

Nie trzeba również jesienią usuwać wszystkich suchych kwiatostanów oraz nasion z każdej rabaty.

Dla człowieka „idealnie wysprzątany” ogród może wyglądać estetycznie, ale dla ptaków oznacza często mniejszą liczbę naturalnych źródeł pokarmu i schronienia.

Czy budki lęgowe pomagają ptakom zimą?

Budki lęgowe kojarzymy przede wszystkim z wiosennym okresem rozrodu, ale niektóre ptaki mogą korzystać z osłoniętych miejsc także podczas chłodniejszych miesięcy.

Najważniejsze jest jednak to, aby budka była odpowiednio skonstruowana i bezpiecznie zamontowana.

Jesień i zima są również dobrym momentem na przygotowanie budek przed kolejnym sezonem lęgowym.

Karmnik i budka lęgowa mają przy tym zupełnie inne funkcje – karmnik dostarcza pokarmu, a budka zapewnia miejsce do gniazdowania lub czasowego schronienia.

Jak rozpoznać ptaki odwiedzające karmnik?

Obserwowanie karmnika może stać się jednym z najciekawszych zimowych elementów ogrodu.

Zwróć uwagę na:

wielkość ptaka,
kolor głowy i brzucha,
kształt dzioba,
ubarwienie skrzydeł,
sposób poruszania się,
rodzaj wybieranego pokarmu.

Sikora bogatka ma charakterystyczny żółty brzuch i czarny pas biegnący przez jego środek. Modraszka jest mniejsza i wyróżnia się niebieskim ubarwieniem.

Gil ma masywną budowę oraz intensywnie czerwono-różowy brzuch u samca, natomiast grubodziób posiada wyjątkowo silny i masywny dziób.

Z czasem można nauczyć się rozpoznawać znaczną część zimowych gości bez sięgania po atlas.

Jemiołuszki – wyjątkowi zimowi goście

Jemiołuszka jest jednym z najbardziej charakterystycznych ptaków kojarzonych z zimą.

Do Polski przylatują ptaki z północnej Europy i Azji, dla których nasz klimat jest zimą łagodniejszy.

Szczególnie chętnie korzystają z owoców pozostających na drzewach i krzewach, między innymi jarzębiny, jemioły i innych roślin owocujących zimą.

Często pojawiają się w większych grupach, dlatego drzewo pełne jemiołuszek może być jednym z najbardziej efektownych zimowych widoków w ogrodzie lub parku.

A co z wiewiórkami?

Wiewiórki pozostają aktywne zimą i korzystają między innymi z zapasów zgromadzonych wcześniej w różnych kryjówkach.

Jeżeli ogród posiada duże drzewa i naturalną roślinność, mogą pojawiać się w nim regularnie bez naszej ingerencji.

Nie ma potrzeby przekształcania ogrodu w stałe miejsce intensywnego dokarmiania dzikich ssaków.

Znacznie ważniejsze jest zachowanie naturalnych elementów środowiska i obserwowanie zwierząt z odpowiedniego dystansu.

Co zrobić, gdy do ogrodu przyjdzie sarna lub jeleń?

W ogrodach położonych blisko lasów rzeczywiście mogą pojawiać się sarny i jelenie.

Nie powinno się jednak samodzielnie urządzać dla nich „stołówki”.

Dokarmianie zwierzyny leśnej wymaga wiedzy i powinno odbywać się w porozumieniu z leśnikami lub osobami odpowiedzialnymi za gospodarkę zwierzyną.

Niewłaściwy pokarm może zwierzętom zaszkodzić, a regularne wykładanie jedzenia przy domu dodatkowo zachęca je do podchodzenia coraz bliżej zabudowań i dróg.

Jeżeli sarna znajduje się na ogrodzonej posesji, przede wszystkim należy umożliwić jej spokojne opuszczenie terenu i nie próbować jej łapać.

Czy dokarmiać lisa w ogrodzie?

Nie.

Lis może pojawić się w ogrodzie podczas poszukiwania naturalnego pokarmu, szczególnie jeżeli działka znajduje się na obrzeżach miasta lub w pobliżu terenów zielonych.

Nie należy jednak pozostawiać dla niego jedzenia.

Zabezpiecz karmę dla zwierząt domowych, odpady oraz inne łatwo dostępne źródła pożywienia, które mogłyby zachęcać lisa do regularnych odwiedzin.

Dzikie zwierzę powinno zachować naturalny dystans wobec człowieka.

Jak naprawdę pomagać dzikim zwierzętom zimą?

Pomaganie nie zawsze oznacza wykładanie jedzenia.

W przydomowym ogrodzie najwięcej możemy zrobić poprzez:

• właściwe dokarmianie ptaków podczas trudnych zimowych warunków,

• zapewnienie im dostępu do świeżej wody,

• pozostawienie części owoców i nasion na roślinach,

• sadzenie krzewów stanowiących naturalne źródło pożywienia,

• ograniczenie stosowania chemii,

• zapewnienie miejsc schronienia,

• bezpieczne ustawienie karmnika,

• niewabienie dzikich ssaków jedzeniem.

Takie podejście sprawia, że ogród jest przyjazny przyrodzie przez cały rok, a nie wyłącznie wtedy, gdy pojawia się śnieg.

Zimowy ogród nadal może być pełen życia

Zimą rośliny schodzą na dalszy plan, dlatego znacznie łatwiej zauważyć ptaki oraz inne zwierzęta odwiedzające ogród.

Sikory, wróble, kosy, gile, kowaliki czy dzięcioły mogą zmienić karmnik w jedno z najbardziej ruchliwych miejsc całej zimowej przestrzeni.

Najważniejsze jest jednak odpowiedzialne podejście.

Nie podawaj ptakom pieczywa ani resztek jedzenia. Wybieraj świeże nasiona, niesolone orzechy i odpowiednie owoce, zapewnij wodę oraz regularnie sprzątaj karmnik.

W przypadku saren, jeleni czy lisów najlepszą pomocą jest natomiast zwykle pozostawienie zwierząt w spokoju i niewabienie ich pożywieniem w okolice domu.

Dzięki temu możemy obserwować zimową przyrodę z bliska, jednocześnie nie zmieniając ogrodu w miejsce, które zamiast pomagać zacznie stwarzać zwierzętom dodatkowe zagrożenie.

FAQ – ptaki i zwierzęta w ogrodzie zimą

Czym najlepiej dokarmiać ptaki zimą?

Dobrym pokarmem są nasiona słonecznika, proso, zboża, płatki owsiane, niesolone orzechy oraz odpowiednio dobrane owoce. Karma musi być świeża, sucha i pozbawiona soli.

Czy można karmić ptaki chlebem?

Lepiej tego nie robić. Pieczywo nie jest odpowiednim podstawowym pokarmem dla dzikich ptaków i może zawierać sól oraz inne dodatki. Bezpieczniejszym wyborem są nasiona i niesolone orzechy.

Kiedy zacząć dokarmiać ptaki?

Gdy pojawiają się warunki rzeczywiście ograniczające dostęp do naturalnego pokarmu, przede wszystkim trwały mróz i pokrywa śnieżna. Po rozpoczęciu dokarmiania należy robić to regularnie przez trudny okres zimowy.

Czy ptakom zimą potrzebna jest woda?

Tak. Podczas mrozu dostęp do wody może być równie trudny jak znalezienie jedzenia. Warto regularnie wystawiać świeżą wodę w czystym płytkim naczyniu.

Czego nie dawać sikorkom?

Nie podawaj produktów solonych, przyprawionych, smażonych, spleśniałych ani mocno przetworzonych. Odpowiednim wyborem jest między innymi słonecznik, niesolone orzechy i właściwe mieszanki tłuszczowo-nasienne.

Jakie ptaki najczęściej przylatują do karmnika zimą?

Często pojawiają się sikory, wróble, mazurki, kowaliki, kosy, dzwońce, gile, grubodzioby i dzięcioły. Zestaw gatunków zależy od miejsca oraz otaczającej roślinności.

Gdzie najlepiej postawić karmnik?

W spokojnym miejscu osłoniętym od wiatru, ale umożliwiającym ptakom obserwowanie otoczenia i szybką ucieczkę. Karmnik powinien znajdować się na wysokości utrudniającej dostęp kotom.

Jak często czyścić karmnik?

Regularnie – nie należy dopuszczać do gromadzenia dużej ilości odchodów, mokrego pokarmu i resztek. W okresach intensywnego użytkowania warto kontrolować jego czystość bardzo często.

Czy można dokarmiać sarny w przydomowym ogrodzie?

Nie powinno się robić tego samodzielnie. Dokarmianie dzikiej zwierzyny wymaga odpowiedniej wiedzy i powinno odbywać się w porozumieniu z leśnikami lub innymi właściwymi osobami.

Czy należy dokarmiać lisy?

Nie. Pozostawianie pożywienia może przyzwyczajać lisa do obecności człowieka i zachęcać go do regularnego odwiedzania zabudowań.